Sunday, September 10, 2017

ಅಸ್ಪೃಶ್ಯತೆ ಮತ್ತು ವ್ಯಂಗ್ಯಚಿತ್ರ



ಚಿತ್ರ 1: ಭಾರತದ ಜಾತಿ ಸಮಸ್ಯೆಗಳು: 2016ರ ಫೆಬ್ರವರಿ 28ರ ನ್ಯೂ ಯಾರ್ಕ್ ಟೈಮ್ಸ್‍ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾದ ಸಿಂಗಪೂರ್‍ನ ಹೆಂಗ್‍ರವರ ವ್ಯಂಗ್ಯಚಿತ್ರವು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಅಸ್ಪೃಶ್ಯತೆ ಇನ್ನೂ ಜೀವಂತವಾಗಿರುವುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಅಸ್ಪೃಶ್ಯತೆಯ ಆಚರಣೆ ಇಲ್ಲಿನ ಸನಾತನ ಧರ್ಮದಷ್ಟೇ ಪ್ರಾಚೀನವಾದುದು. ಅದು ಹೇಗೆ ಮತ್ತು ಯಾವಾಗ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು ಎನ್ನುವುದರ ಬಗೆಗೆ ಸಾಕಷ್ಟು ಅಧ್ಯಯನಗಳು ನಡೆದಿವೆ ಹಾಗೂ ಹಲವಾರು ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳು ಮಂಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಭಾರತ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದುತ್ತಿದೆ, ಆಧುನಿಕ ಸಮಾಜವಾಗುತ್ತಿದೆ, ಜಾತಿ ಪದ್ಧತಿ ನಾಶವಾಗುತ್ತಿದೆ ಎನ್ನುವ ಹೇಳಿಕೆಗಳೆಲ್ಲದರ ಹಿಂದೆ ಜಾತಿ ಪದ್ಧತಿ ಮತ್ತು ಅಸ್ಪೃಶ್ಯತೆ ಇಂದಿಗೂ ಜೀವಂತವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಅಸ್ಪೃಶ್ಯರ ಮೇಲಿನ ದೌರ್ಜನ್ಯದ ಘಟನೆಗಳು ಹೆಚ್ಚು ಹೆಚ್ಚು ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ ಎನ್ನುವುದು ಸುಳ್ಳಲ್ಲ. 2016ರ ಫೆಬ್ರವರಿ 28ರ ನ್ಯೂ ಯಾರ್ಕ್ ಟೈಮ್ಸ್‍ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾದ ಸಿಂಗಪೂರ್‍ನ ಹೆಂಗ್‍ರವರ ವ್ಯಂಗ್ಯಚಿತ್ರವು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಅಸ್ಪೃಶ್ಯತೆ ಇನ್ನೂ ಜೀವಂತವಾಗಿರುವುದನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ ಪ್ರಧಾನಿ ನರೇಂದ್ರ ಮೋದಿಯವರು ಜಾತಿಪದ್ಧತಿ ಕುರಿತ ಕಾಗದವನ್ನೂ ಸಹ ಮುಟ್ಟಲು ಹಿಂಜರಿಯುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ (ಚಿತ್ರ 1).  
ಚಿತ್ರ 2: ಸ್ಪೃಶ್ಯ ದೇವರು ಮತ್ತು ಅಸ್ಪೃಶ್ಯ ಬಾಲಕ: 1929`ಸ್ವಂಗ್ ಚಿತ್ರಾವಳಿ: ಕ್ಯಾರಿಕೇಚರ್ ಆಲ್ಬಂ'ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾದ ಎಂ.ವರ್ಮಾರವರ `ಅಂಕಲ್ ಟಾಮ್ ಟಚಿ ಅಂಡ್ ಅನ್‍ಟಚಬಲ್ ಚೈಲ್ಡ್' ವ್ಯಂಗ್ಯ ಚಿತ್ರ.

ಅಸ್ಪೃಶ್ಯತೆಯ ಆಚರಣೆಯ ಕ್ರೌರ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುವಂತಹ ಎಂ.ವರ್ಮಾರವರ ವ್ಯಂಗ್ಯ ಚಿತ್ರವೊಂದು 1929ರಲ್ಲಿ `ಸ್ವಂಗ್ ಚಿತ್ರಾವಳಿ: ಕ್ಯಾರಿಕೇಚರ್ ಆಲ್ಬಂ'ನಲ್ಲಿ `ಅಂಕಲ್ ಟಾಮ್ ಟಚಿ ಅಂಡ್ ಅನ್‍ಟಚಬಲ್ ಚೈಲ್ಡ್' ಶೀರ್ಷಿಕೆಯಡಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿತ್ತು. ದೇವಾಲಯದ ಆವರಣದೊಳಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿರುವ ಅಸ್ಪೃಶ್ಯ ಮಗುವೊಂದನ್ನು ಅದು ಅಸ್ಪೃಶ್ಯವಾದರೂ ಅದನ್ನು ಎಡಗೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದೆತ್ತಿಕೊಂಡಿರುವ ಪೂಜಾರಿ, `ಚಾಂಡಾಲನ ನೆರಳೂ ಸಹ ಅಪವಿತ್ರವಾದುದು. ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಏನಾದರೂ ದೇವಾಲಯದ ಮೆಟ್ಟಲನ್ನು ಮುಟ್ಟಿದರೂ ನಿನ್ನನ್ನು ಹಸಿಹಸಿಯಾಗಿ ತಿಂದುಬಿಡುತ್ತೇನೆ. ನೀಚ, ಭಂಗೀ, ಚಾಂಡಾಲ.........' ಎಂದು ಬೈಯುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಪೊರಕೆ ಹಿಡಿದು ಎದುರಿಗಿರುವ ವ್ಯಕ್ತಿ, ಬಹುಶಃ ಆ ಮಗುವಿನ ತಂದೆಯಿರಬಹುದು, ಗಾಬರಿಯಿಂದ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ (ಚಿತ್ರ 2).
ವೈದಿಕ ಧರ್ಮದ ವರ್ಣಾಶ್ರಮ ಧರ್ಮದಿಂದ ಜಾತಿಪದ್ಧತಿ ಹಾಗೂ ಅಸ್ಪೃಶ್ಯತೆ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡಿರಬಹುದು. ವರ್ಣಾಶ್ರಮದ ಮೊದಲ ಉಲ್ಲೇಖ ಋಗ್ವೇದದ (ಕ್ರಿ.ಪೂ. 1500 – 1200) ಪುರುಷ ಸೂಕ್ತದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ವರ್ಣಾಶ್ರಮ ಧರ್ಮದ ಉಗಮವನ್ನು ಎರಡು ವಿಧಾನಗಳ ಮೂಲಕ ಅವಲೋಕಿಸಬಹುದು ಮೊದಲನೆಯದು ಬ್ರಾಹ್ಮಣ್ಯ ದೃಷ್ಟಿಕೋನ ಹಾಗೂ ಎರಡನೆಯದು ಪಾಶ್ಚಿಮಾತ್ಯ ದೃಷ್ಟಿಕೋನ.
ಬ್ರಾಹ್ಮಣ್ಯ ದೃಷ್ಟಿಕೋನವು ದೈವೀ ಅನುಗ್ರಹ ಆಧಾರಿತವಾಗಿದ್ದು ಋಗ್ವೇದದ ಪುರುಷ ಸೂಕ್ತವು ಪುರುಷನೇ ವಿಶ್ವ ಚೈತನ್ಯವೆಂದು ಹೇಳಿ ಆತನ ಬಾಯಿಯಿಂದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ತೋಳುಗಳಿಂದ ಕ್ಷತ್ರಿಯ, ತೊಡೆಗಳಿಂದ ವೈಶ್ಯ ಹಾಗೂ ಪಾದಗಳಿಂದ ಶೂದ್ರರು ಜನಿಸಿದರೆಂದು ಹೇಳಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೇ ಶ್ರೇಷ್ಠರೆಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತದೆ. ಬ್ರಹ್ಮನು ಅವರವರ ಜನನ ಸ್ಥಾನಗಳಿಗನುಗುಣವಾಗಿ ಅವರು ಮಾಡಬೇಕಾದ ಕೆಲಸ, ಸೇವೆಗಳನ್ನು ನಿಗದಿಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆಂದು ಬ್ರಾಹ್ಮಣ್ಯದ `ಮೂಲಪುರುಷ' ಮನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.
ಪಾಶ್ಚಿಮಾತ್ಯ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದ ಪ್ರಕಾರ ಅಸ್ಪೃಶ್ಯತೆಯನ್ನು ಭಾರತಕ್ಕೆ ತಂದವರು ಆರ್ಯರು. ಸುಮಾರು ಕ್ರಿ.ಪೂ. 1500ರ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಭಾರತ ಉಪಖಂಡ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ ಆರ್ಯರು ಭಾರತದ ಮೂಲ ನಿವಾಸಿಗಳಾದ ದಸ್ಯುಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸಬೇಕಾಯಿತು. ಕಪ್ಪುಬಣ್ಣವಿದ್ದ ದಸ್ಯುಗಳ ಮೇಲೆ (ಶೂದ್ರರ ಪೂರ್ವಜರು) ದಬ್ಬಾಳಿಕೆ ನಡೆಸಿ ಅವರನ್ನು ಗುಲಾಮರನ್ನಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಜಾತಿಪದ್ಧತಿ ಮತ್ತು ಅಸ್ಪೃಶ್ಯತೆಯನ್ನು ಹುಟ್ಟುಹಾಕಿದರು ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಚಿತ್ರ 3. ಹಿಂದೂ ಸನಾತನ ಧರ್ಮದ ಆಚರಣೆಗಳನ್ನು ವಿರೋಧಿಸುತ್ತಿದ್ದ ತೆಲುಗು ಪಾಕ್ಷಿಕ `ಚಿತ್ರಗುಪ್ತ' ಪತ್ರಿಕೆಯಲ್ಲಿ 1934ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾದ ಎಸ್.ಬ್ರಹ್ಮರವರ ವ್ಯಂಗ್ಯಚಿತ್ರ.

ಹಿಂದೂ ಸನಾತನ ಧರ್ಮದ ಆಚರಣೆಗಳನ್ನು ವಿರೋಧಿಸುತ್ತಿದ್ದ ತೆಲುಗು ಪಾಕ್ಷಿಕ `ಚಿತ್ರಗುಪ್ತ' ಪತ್ರಿಕೆಯಲ್ಲಿ 1934ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾದ ಎಸ್.ಬ್ರಹ್ಮರವರ ವ್ಯಂಗ್ಯಚಿತ್ರವೊಂದರಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಅಗ್ರಹಾರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ ಅಸ್ಪೃಶ್ಯನೊಬ್ಬನನ್ನು ನಾಲ್ಕೂ ದಿಕ್ಕಿನಿಂದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ದೊಣ್ಣೆಗಳಿಂದ ಹೊಡೆಯುತ್ತಿದ್ದಾರೆ (ಚಿತ್ರ 3).
ಅಂಬೇಡ್ಕರರ ದೃಷ್ಟಿಕೋನ
ಡಾ. ಅಂಬೇಡ್ಕರರು ಅಸ್ಪೃಶ್ಯತೆ ಮತ್ತು ಜಾತಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ವಿರುದ್ಧ ತಮ್ಮ ಹೋರಾಟ ಪ್ರಾರಂಭಿಸುವ ಮೊದಲು ಹಿಂದೂ ಸಮಾಜವನ್ನು ಗಹನವಾಗಿ ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಿದರು. ಹಿಂದೂ ಸಮಾಜದ ಜಾತಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ರಚನೆಯನ್ನು ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯ ಮೂಲಕ ಅಸ್ಪೃಶ್ಯತೆಯ ಉಗಮವನ್ನು ಕಂಡುಕೊಳ್ಳಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರು. ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಕಂಡುಕೊಂಡಂತೆ ಕೆಳಜಾತಿಯವರು ಮೇಲ್ಜಾತಿಯವರ ದಬ್ಬಾಳಿಕೆಯನ್ನು ವಿರೋಧಿಸದಿರುವುದಕ್ಕೆ ಎರಡು ಕಾರಣಗಳಿವೆ: ಒಂದು, ಕೆಳಜಾತಿಯವರು ಭಾಗಶಃ ಜಾತಿ ಅಸಮಾನತೆಯನ್ನು ಅಂತರ್ಗತಗೊಳಿಸಿಕೊಂಡುಬಿಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ ಹಾಗೂ ತನ್ಮೂಲಕ ಅದನ್ನು ತಾವೇ ಸಮ್ಮತಿಸಿದ್ದಾರೆ; ಎರಡನೆಯದು, ಜಾತಿ ಆಧಾರಿತ ಅಸಮಾನತೆಯ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಆ ಸಮ್ಮತಿಗೆ ಒತ್ತು ನೀಡುತ್ತವೆ. 1916ರಲ್ಲಿ ಅಂಬೇಡ್ಕರರು ಕೊಲಂಬಿಯಾ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯಕ್ಕೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದ ತಮ್ಮ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲ ಸಂಶೋಧನಾ ಪ್ರಬಂಧದಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಸಮಾಜದ ಮೇಲೆ ಜಾತಿವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹೇರಿಲ್ಲ, ಬದಲಿಗೆ ತಮ್ಮ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ್ಯದ ಮೌಲ್ಯಗಳು ಇತರರ ಮೌಲ್ಯಗಳಿಗಿಂತ ಸಾರ್ವತ್ರಿಕವಾಗಿ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದುದು ಹಾಗೂ ಇತರರೂ ಸಹಅಂತರ್‍ವಿವಾಹವನ್ನೊಳಗೊಂಡಂತೆ ಅವುಗಳನ್ನು ಅನುಕರಿಸಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ಹೇರತೊಡಗಿದಾಗ ಜಾತಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ರೂಪುಗೊಂಡಿತು ಎಂದು ವಿವರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಕೆಳಜಾತಿಯ ಬಹುಜನ ಶೂದ್ರರು ಹಾಗೂ ದಲಿತರ ನಡುವೆಯೇ ಹಲವಾರು ಜಾತಿ ಕಂದಕಗಳಿರುವುದರಿಂದ ಅವರೆಲ್ಲಾ ಒಂದಾಗಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ್ಯದ ಶೋಷಣೆಯ ವಿರುದ್ಧ ಪ್ರತಿಭಟಿಸುವುದು ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ ಎಂದಿದ್ದರು.
ಬ್ರಾಹ್ಮಣ್ಯವು ಆರ್ಯರ ಮೂಲಕ ಪರ್ಷಿಯಾದಿಂದ ಭಾರತಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿತು ಎನ್ನುವ ಪಾಶ್ಚಿಮಾತ್ಯರ ವಾದವನ್ನು ಸಹ ಒಪ್ಪಲು ಅಂಬೇಡ್ಕರರು ಹಿಂದೇಟು ಹಾಕುತ್ತಿದ್ದರು, ಏಕೆಂದರೆ ಅದನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡದ್ದೇ ಆದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿರುವ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ತಮ್ಮ ಜನಾಂಗವೇ ಬೇರೆ ಹಾಗೂ ತಾವು ಹೊರಗಿನಿಂದ ಬಂದ `ಉನ್ನತ, ಶ್ರೇಷ್ಠ' ಜನಾಂಗದವರೆಂದು ಸಮರ್ಥಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಅವಕಾಶ ಸಿಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಭಾವಿಸಿದ್ದರು. `ಅಸ್ಪೃಶ್ಯರು ಯಾರು ಮತ್ತು ಅವರು ಹೇಗೆ ಅಸ್ಪೃಶ್ಯರಾದರು?’ ಎಂಬ ತಮ್ಮ 1948ರ ಬರಹದಲ್ಲಿ ಅಂಬೇಡ್ಕರರು ಪಾಶ್ಚಿಮಾತ್ಯರ ಈ ಜನಾಂಗೀಯ ಅಂಶಗಳ ಮೇಲಿನ ಜಾತಿ ಸ್ತರಗಳನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು ವಿವರಿಸುವಂತೆ, ಪ್ರಾಚೀನ ಸಮಾಜಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಅಕ್ರಮಣಕಾರರು ಒಂದಲ್ಲ ಒಂದೊಮ್ಮೆ ಮೂಲನಿವಾಸಿಗಳ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ನಡೆಸಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ತಾವು ಮೂಲ ನಿವಾಸಿಗಳಿಗಿಂತ ಉತ್ತಮರೆಂಬಂತೆ ಗುರುತಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಈ ರೀತಿ ಮೂಲನಿವಾಸಿಗಳು ವಿಚ್ಛಿಧ್ರಗೊಂಡಾಗ ಅವರಲ್ಲಿ ಒಂದು ಅಂಚಿನ ಗುಂಪು ರೂಪುಗೊಂಡಿತು ಹಾಗೂ ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಅವರನ್ನು `ವಿಚ್ಛಿಧ್ರ ಮನುಷ್ಯರು’ (Broken Men) ಎಂದು ಕರೆದಿದ್ದಾರೆ. ಆಕ್ರಮಣಕಾರರು ಕೊನೆಗೆ ಅಲ್ಲೇ ಶಾಶ್ವತವಾಗಿ ನೆಲೆಸಿದಾಗ ಅಲೆಮಾರಿ ಮೂಲ ನಿವಾಸಿಗಳ ದಾಳಿಯಿಂದ ರಕ್ಷಣೆ ಪಡೆಯಲು ಇಂತಹ `ವಿಚ್ಛಿಧ್ರ ಮನುಷ್ಯರ ಸೇವೆಯನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆಗ ಈ ವಿಚ್ಛಿಧ್ರ ಮನುಷ್ಯರು ಆ ಆಕ್ರಮಣಕಾರರ ಗ್ರಾಮಗಳ ಹೊರಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕಾವಲು ಕಾಯುವುದು ಮತ್ತು ಇತರ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ಮೂಲನಿವಾಸಿಗಳ ರಕ್ತ ತಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ಬೆರೆಯಬಾರದೆಂದು ಆಕ್ರಮಣಕಾರರು ಅವರನ್ನು ದೂರ ಅಸ್ಪೃಶ್ಯರಂತೆ ಇರಿಸುತ್ತಾರೆ ಹಾಗೂ ಈಗಿನ ಅಸ್ಪೃಶ್ಯರು ಆ ವಿಚ್ಛಿಧ್ರ ಮನುಷ್ಯರ ಸಂತತಿಯವರೆಂದು ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ಅಲ್ಲದೆ ಅವರೇ ಭಾರತದ ಮೂಲ ನಿವಾಸಿಗಳು ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ.
ಅಂಬೇಡ್ಕರರ ಪ್ರಕಾರ ಅಸ್ಪೃಶ್ಯತೆ ಮಧ್ಯಕಾಲೀನ ಯುಗದಲ್ಲಿ ಅಂದರೆ ಸುಮಾರು ಕ್ರಿ.ಶ. 400ರಲ್ಲಿ ಗುಪ್ತ ದೊರೆಗಳ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟ ರೂಪು ಪಡೆಯಿತು. ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿಯೇ ಪುಷ್ಯಮಿತ್ರ ಎಂಬ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಬೌದ್ಧ ದೊರೆ ಬೃಹದ್ರತ ಮೌರ್ಯನನ್ನು ಕೊಂದು ಅಧಿಕಾರ ಲಪಟಾಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ಚಾತುರ್ವರ್ಣ, ಪೂಜೆ ಮುಂತಾದವುಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಿ ಹತ್ಯೆ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಹಿಡಿಯುವುದು, ರಾಜರ ಹತ್ಯೆಯನ್ನೂ ಸಹ ಸಮರ್ಥಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿಯೇ ಮನುಸ್ಮೃತಿ ರಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಂಬೇಡ್ಕರರ ಪ್ರಕಾರ ಅಸ್ಪೃಶ್ಯತೆಯ ಮೂಲ ಭಾರತದ ಗತ ಚರಿತ್ರೆಯಲ್ಲಿನ ಬೌದ್ಧ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿದೆ.
ಅಂಬೇಡ್ಕರರು ಹೇಳುವಂತೆ 13-14ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಭಾರತ ಉಪಖಂಡದಲ್ಲಿನ ಬಹುಪಾಲು ಶೂದ್ರರು ಬೌದ್ಧಧರ್ಮೀಯರಾಗಿದ್ದರು. ಆಗ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಯಜ್ಞಯಾಗಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಯಥೇಚ್ಛವಾಗಿ ಗೋವುಗಳನ್ನು ಬಲಿಕೊಡುತ್ತಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಗೋಮಾಂಸ ಭಕ್ಷಣೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಕೃಷಿ ಸಮಾಜದ ಬಹುಪಾಲು ಕೃಷಿಕರು ತಮ್ಮ ಜೀವನೋಪಾಯಕ್ಕಾಗಿ ಜಾನುವಾರುಗಳ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತರಾಗಿದ್ದು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಈ ಕ್ರೌರ್ಯ ಮತ್ತು ನಷ್ಟ ಅತಿರೇಕವೆಂಬಂತೆ ಕಂಡುಬಂದು ಅದನ್ನು ವಿರೋಧಿಸಿದರು. ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಈ ಅತಿರೇಕಕ್ಕೆ ಬೌದ್ಧರ ವಿರೋಧ ಕಂಡು ತಮ್ಮ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ್ಯದ ಹಿರಿತನಕ್ಕೆ ಎಲ್ಲಿ ಆಪತ್ತು ಎರುಗುತ್ತದೋ ಎಂದು ಅವರು ತಮ್ಮ ಕಾನೂನಿನ ಸಂಹಿತೆಯಲ್ಲಿ ಗೋವುಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದನ್ನು ಮತ್ತು ಗೋಮಾಂಸ ತಿನ್ನುವುದನ್ನು ನಿಷೇಧಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಋಗ್ವೇದವನ್ನು ಮರುವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕ್ಕೊಳಪಡಿಸಿ ಗೋವುಗಳನ್ನು ಪವಿತ್ರವೆಂಬಂತೆ ಚಿತ್ರಿಸಿದರು. ಜನಪ್ರಿಯ ಬೌದ್ಧ ಧರ್ಮದೊಂದಿಗೆ ಸ್ಪರ್ಧಿಸಲು ಹಾಗೂ ಮಾಂಸಾಹಾರ ಸೇವನೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಬೌದ್ಧಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಆಕ್ಷೇಪಣೆ ಇಲ್ಲದ್ದರಿಂದ ಅವರಿಗಿಂತ ತಾವು ಒಂದು ಹೆಜ್ಜೆ ಮುಂದು ಎಂಬಂತೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಸಸ್ಯಾಹಾರಿಗಳಾದರು.
ಚಿತ್ರ 4: ಟವೆಲ್, ಟಾರ್ ಬ್ರಶ್ ಮತ್ತು ಸುತ್ತಿಗೆ: 1933ರ ಫೆಬ್ರವರಿ 17`ಹಿಂದುಸ್ತಾನ್ ಟೈಮ್ಸ್ಸಂಚಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾದ ಶಂಕರ್‍ರವರ `ವರ್ಣಾಶ್ರಮವ್ಯಂಗ್ಯಚಿತ್ರ.

ಭಾರತದ ಜಾತಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ತೊಡಗಿಸಲು ಮತ್ತು ದಲಿತರಿಗೆ ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯ ಸಮಾನತೆ ಒದಗಿಸುವಲ್ಲಿ ಅಂಬೇಡ್ಕರರ ನಾಲ್ಕು ದಶಕಗಳ ಹೋರಾಟ ಬಹಳಷ್ಟು ಸಾಫಲ್ಯ ಕಂಡಿರುವುದು ಈಗ ಚರಿತ್ರೆ. 1933ರ ಫೆಬ್ರವರಿ 17`ಹಿಂದುಸ್ತಾನ್ ಟೈಮ್ಸ್ಸಂಚಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾದ ಶಂಕರ್‍ರವರ `ವರ್ಣಾಶ್ರಮವ್ಯಂಗ್ಯಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಹಿಂದೂಧರ್ಮವೆಂಬ ದೇವತೆಗೆ ಸನಾತನವಾದಿ ಮದ್ರಾಸಿನ ಎಂ.ಕೆ. ಆಚಾರ್ಯ ಕಪ್ಪನೆ ಟಾರು ಬಳಿಯುತ್ತಿದ್ದರೆ ಮಹಾತ್ಮ ಗಾಂಧಿಯವರು ಬಟ್ಟೆಯೊಂದರಿಂದ ಆ ಟಾರನ್ನು ಒರೆಸುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಹಾಗೂ ಆ ಹಿಂದೂಧರ್ಮದ ತಳಹದಿಯೇ ಆಗಿರುವ ವರ್ಣಾಶ್ರಮವನ್ನೇ ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಒಡೆದು ಕೆಡವಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಬ್ರಿಟಿಷ್ ವೈಸ್‍ರಾಯ್ ಭಾರತೀಯರ ಈ ತಮಾಷೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ಮನರಂಜನೆ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ (ಚಿತ್ರ 4).  
ಚಿತ್ರ 5: ಕೊನೆಗೂ ರಾಮರಾಜ್ಯ ಬಂತು: ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಸಂಸ್ಕøತ ಪಂಡಿತರನ್ನು ಆಹ್ವಾನಿಸಿ ಅವರ ಪಾದಪೂಜೆ ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಡಾ.ರಾಜೇಂದ್ರ ಪ್ರಸಾದರು. ಡಿಸೆಂಬರ್ 1952`ಫಿಲ್ಮಿಂಡಿಯಾಪತ್ರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾದ ವ್ಯಂಗ್ಯಚಿತ್ರ. 

ಆದರೆ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಾನಂತರವೂ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಡಾ.ರಾಜೇಂದ್ರ ಪ್ರಸಾದರ ನಡವಳಿಕೆ ಅಂಬೇಡ್ಕರರ ಪ್ರಯತ್ನಗಳನ್ನು ಅಣಕಿಸುವಂತಿತ್ತು. ಅವರು 200 ಜನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಸಂಸ್ಕøತ ಪಂಡಿತರನ್ನು ಆಹ್ವಾನಿಸಿ ಅವರ ಪಾದಗಳನ್ನು ಗಂಗಾನದಿಯ ನೀರಿನಿಂದ ತೊಳೆದು ಪಾದಪೂಜೆ ಮಾಡಿ, ಅವರ ಹಣೆಗೆ ಗಂಧ ಹಚ್ಚಿ, ಹೂವಿನ ಹಾರ ಹಾಕಿ ರೂ.11/- ದಕ್ಷಿಣಿ ನೀಡಿ ಸತ್ಕರಿಸಿದರು. ಡಿಸೆಂಬರ್ 1952`ಫಿಲ್ಮಿಂಡಿಯಾಪತ್ರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಈ ಕುರಿತು `ಕೊನೆಗೂ ರಾಮರಾಜ್ಯ ಬಂತುಎಂಬ ಶೀರ್ಷಿಕೆಯಡಿ ವ್ಯಂಗ್ಯಚಿತ್ರವೊಂದು ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು (ಚಿತ್ರ 5) ಹಾಗೂ ಅದರಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಡಾ.ರಾಜೇಂದ್ರ ಪ್ರಸಾದರು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಪಾದ ಪೂಜೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೆ ಪ್ರಧಾನಿ ನೆಹರೂರವರು, `ನಾನೂ ಸಹ ಒಬ್ಬ ಪಂಡಿತನೆ. ನನ್ನ ಕಾಲು ತೊಳೆಯುವುದಿಲ್ಲವೆ?’ ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಿದ್ದರೆ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿರುವ ಮೌಲಾನ ಅಬುಲ್ ಕಲಾಂ ಅಜಾದ್‍ರವರು `ನೀನು ಮುಸಲ್ಮಾನರನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ತಬ್ಬಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೀಯಲ್ಲವೆಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಡಾ.ರಾಜೇಂದ್ರ ಪ್ರಸಾದರು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಪಾದ ಪೂಜೆ ಮಾಡಿರುವ ಘಟನೆಯನ್ನು ಅಂಬೇಡ್ಕರರು ತಮ್ಮ `Thoughts on Lingui­stic States (a critique of the report of the States Reorganisation Com­miss­ion)’ನಲ್ಲಿ 1955ರಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತಾ, `ಬ್ರಾಹ್ಮಣನೊಬ್ಬ ಸ್ವತಂತ್ರ ಭಾರತದ ಮೊದಲ ಪ್ರಧಾನಿಯಾಗಿರುವುದನ್ನು ಆಚರಿಸಲು ಬನಾರಸ್‍ನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ನಡೆಸಿದ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನಿ ನೆಹರೂರವರು ಭಾಗವಹಿಸಿ ಅವರು ನೀಡಿದ ರಾಜ ದಂಡವನ್ನು ಧರಿಸಲಿಲ್ಲವೆ? ಆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ತಂದ ಗಂಗಾ ಜಲವನ್ನು ಕುಡಿಯಲಿಲ್ಲವೆ?’ ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಆಗ `ಫಿಲ್ಮಿಂಡಿಯಾಪತ್ರಿಕೆ ಹಿಂದೂ ಮತ್ತು ಇಸ್ಲಾಂ ಮೂಲಭೂತವಾದಿಗಳನ್ನು ವಿರೋಧಿಸುವಂತಹ ವಿವಾದಾಸ್ಪದ ವ್ಯಂಗ್ಯಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಿದ್ದುದರಿಂದ ಬಹಳಷ್ಟು ವ್ಯಂಗ್ಯಚಿತ್ರಕಾರರು ತಮ್ಮ ಸಹಿ ಮಾಡುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಈ ವ್ಯಂಗ್ಯಚಿತ್ರವನ್ನು ಈರನ್‍ರವರು ಬರೆದಿರಬಹುದೆಂದು ಊಹಿಸಲಾಗಿದೆ.
ದಲಿತರಿಗೆ ಮತ್ತು ಅಸ್ಪೃಶ್ಯರಿಗೆ ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಮೀಸಲಾತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಮತದಾನದ (Separate Electorate) ಹಕ್ಕನ್ನು ನೀಡಬೇಕೆಂದು ಅಂಬೇಡ್ಕರರು ಒತ್ತಾಯಿಸಿದರು. 1930 ಮತ್ತು 1932ರ ನಡುವೆ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸರ್ಕಾರ ಸ್ವ-ರಾಜ್ಯ ಬೇಡಿಕೆಯ ಒತ್ತಡ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಸಂವಿಧಾನಾತ್ಮಕ ಸುಧಾರಣೆಗಳನ್ನು ಚರ್ಚಿಸಲು ಮೂರು ದುಂಡು ಮೇಜಿನ ಸಮಾವೇಶಗಳನ್ನು ನಡೆಸಿತು. ಅದರ ಮೊದಲ ಸಮಾವೇಶದಲ್ಲಿ ಡಾ. ಅಂಬೇಡ್ಕರ್‍ರವರು ದಲಿತರಿಗೆ ಮತ್ತು ಅಸ್ಪೃಶ್ಯರಿಗೆ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಮತದಾನದ ಹಕ್ಕನ್ನು ನೀಡಬೇಕೆಂದು ಪ್ರಸ್ತಾವಿಸಿದರು. ಆ ಸಮಾವೇಶವನ್ನು ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಬಹಿಷ್ಕರಿಸಿತು. ಗಾಂಧಿ-ಇರ್ವಿನ್ ಒಪ್ಪಂದದ ನಂತರ ಎರಡನೆಯ ಸಮಾವೇಶಕ್ಕೆ ಮಹಾತ್ಮ ಗಾಂಧಿಯವರನ್ನು ಕಾಂಗ್ರೆಸ್‍ನ ಏಕೈಕ ಪ್ರತಿನಿಧಿಯಾಗಿ ನೇಮಿಸಿದರು. ಗಾಂಧಿಯವರು ಅಂಬೇಡ್ಕರರ ಈ ಪ್ರಸ್ತಾವನೆಯನ್ನು ಕಟುವಾಗಿ ವಿರೋಧಿಸಿದರು. ಆದರೂ 1932ರಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸರ್ಕಾರ ತನ್ನ ಕಮ್ಯೂನಲ್ ಅವಾರ್ಡ್‍ನಲ್ಲಿ `ತಳವರ್ಗದ ಸಮುದಾಯಗಳಿಗೆ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಮತದಾನವನ್ನು ಒದಗಿಸಿತು. ಅದನ್ನು ವಿರೋಧಿಸಿ ಗಾಂಧಿಯವರು ತಮ್ಮ `ಚಾರಿತ್ರಿಕಅಮರಣಾಂತ ಉಪವಾಸವನ್ನು ಪುಣೆಯ ಯೆರವಾಡ ಜೈಲಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ಆಗ 1932ರ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 28ರಂದು ಲಂಡನ್ನಿನ `ಪಂಚ್ಪತ್ರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಗಾಂಧಿಯವರ ಉಪವಾಸದಿಂದ ಭಾರತದ ಬಹುಪಾಲು ಜನ ತಲೆಕೆಡಿಸಿಕೊಂಡಿಲ್ಲವೆಂಬಂತೆ `ಹುತಾತ್ಮರಾಗದವರುಎಂಬ ವ್ಯಂಗ್ಯಚಿತ್ರವೊಂದು ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು. ಉಪವಾಸ ಕೂತಿರುವ ಗಾಂಧಿ ಭಾರತಕ್ಕೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾರೆ, `ನೀನು ಬದುಕಲೆಂದು ನಾನು ಸಾಯಲು ಸಿದ್ಧನಿದ್ದೇನೆಎಂದು. ಆದರೆ ಅದಕ್ಕೆ ಭಾರತವನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆ ನಿಂತಿರುವ ವ್ಯಕ್ತಿ, `ಅಸಂಬದ್ಧವಾಗಿ ಮಾತನಾಡಬೇಡ. ಮತದಾನ ಯೋಜನೆಯ ಒಂದು ವಿವಾದಾಸ್ಪದ ತಿದ್ದುಪಡಿಗೆ ನೀನು ಸಾಯಲು ಸಿದ್ಧವಾಗಿರುವುದಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಿರುವಿಯೇನು. ಏನೇ ಆದರೂ ನಾನು ಬದುಕುವುದನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸುತ್ತೇನೆಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.
ಗಾಂಧಿಯ ಉಪವಾಸದಿಂದಾಗಿ ಅಂಬೇಡ್ಕರ್‍ರವರ ಮೇಲಿನ ಒತ್ತಡ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕೊನೆಗೆ ಅವರು ಗಾಂಧಿಯ ಬೇಡಿಕೆಗಳಿಗೆ ಮಣಿದು `ಪೂನಾ ಒಪ್ಪಂದಕ್ಕೆ ಸಹಿ ಹಾಕಿದ್ದು ಈಗ ಚರಿತ್ರೆ. ಕೆಲವು ವರ್ಷಗಳ ನಂತರ ಅಂಬೇಡ್ಕರ್‍ರವರು What Congress and Gandhi Have Done to the Untouchablesನಲ್ಲಿ, `ಆ ಉಪವಾಸ ಸತ್ಯಾಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ಉದಾತ್ತವಾದುದು ಏನೂ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಅದೊಂದು ಹೇಸಿಗೆಯ ಕಾರ್ಯವಾಗಿತ್ತು. ಆ ಉಪವಾಸ ಸತ್ಯಾಗ್ರಹ ಅಸ್ಪೃಶ್ಯರ ಲಾಭಕ್ಕಾಗಿ ಆಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಅದು ಅವರ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿತ್ತು ಹಾಗೂ ಒಂದು ಅಸಹಾಯಕ ಸಮುದಾಯಕ್ಕೆ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ರಕ್ಷಣೆ ಒದಗಿಸುವುದರ ವಿರುದ್ಧದ ಕೀಳು ರೂಪದ ಬಲವಂತವಾಗಿತ್ತುಎಂದು ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ.

ಚಿತ್ರ 7: ಧರ್ಮಾತೀತ ಪ್ರಸಾದ: ಆಚಾರ್ಯ ವಿನೋಬಾ ಭಾವೆರವರು ಹರಿಜನರನ್ನು ಬಿಹಾರದಲ್ಲಿನ ದೇವಘರ್‍ನಲ್ಲಿನ ಬೈದ್ಯನಾಥ್ ದೇವಾಲಯಕ್ಕೆ ಕರೆದೊಯ್ದಾಗ ಅಲ್ಲಿನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಪೂಜಾರಿಗಳು ವಿನೋಬಾರವರನ್ನು ಮತ್ತು ಹರಿಜನರನ್ನು ಹೊಡೆದ ಘಟನೆ ಕುರಿತಂತೆ 1953ರ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 19`ಫಿಲ್ಮಿಂಡಿಯಾಪತ್ರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾದ `ಸೆಕ್ಯುಲರ್ ಪ್ರಸಾದ್ವ್ಯಂಗ್ಯಚಿತ್ರ.

ಆಚಾರ್ಯ ವಿನೋಬಾ ಭಾವೆರವರು ತಮ್ಮ `ಭೂ ದಾನಆಂದೋಲನದ ಜೊತೆಗೆ ಹರಿಜನರಿಗೆ ದೇಗುಲಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶ ಒದಗಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನ ನಡೆಸಿದರು. 1953ರಲ್ಲಿ ಒಮ್ಮೆ ಹರಿಜನರನ್ನು ಬಿಹಾರದಲ್ಲಿನ ದೇವಘರ್‍ನಲ್ಲಿನ ಬೈದ್ಯನಾಥ್ ದೇವಾಲಯಕ್ಕೆ ಕರೆದೊಯ್ದಾಗ ಅಲ್ಲಿನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಪೂಜಾರಿಗಳು ವಿನೋಬಾರವರನ್ನು ಮತ್ತು ಹರಿಜನರನ್ನು ರಕ್ತಬರುವಂತೆ ಹೊಡೆದ ಘಟನೆ ಕುರಿತಂತೆ 1953ರ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 19`ಫಿಲ್ಮಿಂಡಿಯಾಪತ್ರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾದ `ಸೆಕ್ಯುಲರ್ ಪ್ರಸಾದ್ವ್ಯಂಗ್ಯಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ (ಚಿತ್ರ 7) ಸೊಣಕಲ ವಿನೋಬಾರವರನ್ನು ದಷ್ಟಪುಷ್ಟ ಪೂಜಾರಿಯೊಬ್ಬ `ಓಂ ನಮಃ ಶಿವಾಯಎನ್ನುತ್ತ ಮುಷ್ಠಿಯಿಂದ ಹೊಡೆಯುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಇತರ ಪೂಜಾರಿಗಳು ದೊಣ್ಣೆಗಳಿಂದ ದೇವಾಲಯಕ್ಕೆ ಬಂದ ಹರಿಜನರನ್ನು ಹೊಡೆಯುತ್ತ `ಪ್ರಸಾದನೀಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.

ಚಿತ್ರ 8: ಆಧುನಿಕ ಮನು: ಸಂವಿಧಾನದ ಪಿತಾಮಹ ಡಾ.ಅಂಬೇಡ್ಕರ್‍ರವರನ್ನು `ಆಧುನಿಕ ಮನುಎಂಬಂತೆ ಈರನ್‍ರವರು ರಚಿಸಿದ ವ್ಯಂಗ್ಯಚಿತ್ರ 1950ರ ಡಿಸೆಂಬರ್ ಸಂಚಿಕೆಯ `ಫಿಲ್ಮಿಂಡಿಯಾಪತ್ರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು.

ಬ್ರಾಹ್ಮಣ್ಯದ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿ ಶೂದ್ರರನ್ನು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಶೋಷಣೆಗೊಳಗಾಗಿಸುವಂತೆ ಮನುಸ್ಮøತಿ ರಚಿಸಿದ ಮನುವಿಗೆ ವ್ಯತಿರಿಕ್ತವಾಗಿ ತಳಸಮುದಾಯಗಳಿಗೆ, ದಲಿತರಿಗೆ, ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಸಮಾನತೆ, ನ್ಯಾಯವನ್ನು ಸಾಂವಿಧಾನಿಕವಾಗಿಯೇ ಒದಗಿಸಬೇಕೆಂದು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದ ಹಾಗೂ ಸಂವಿಧಾನದ ಪಿತಾಮಹ ಡಾ.ಅಂಬೇಡ್ಕರ್‍ರವರನ್ನು `ಆಧುನಿಕ ಮನುಎಂಬಂತೆ ಈರನ್‍ರವರು ರಚಿಸಿದ ವ್ಯಂಗ್ಯಚಿತ್ರ 1950ರ ಡಿಸೆಂಬರ್ ಸಂಚಿಕೆಯ `ಫಿಲ್ಮಿಂಡಿಯಾಪತ್ರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು (ಚಿತ್ರ 8).  ಅದರಲ್ಲಿ ಜನಿವಾರ, ಪಾದುಕೆ ಧರಿಸಿ ಕಂಕುಳಲ್ಲಿ ಸಂವಿಧಾನ ಹಿಡಿದಿರುವ ಅಂಬೇಡ್ಕರರ ಹಿಂದೆ, ಶೂದ್ರರು, ದಲಿತರು ಮತ್ತು ಮಹಿಳೆಯರಿದ್ದರೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಅಂಬೇಡ್ಕರರ ಕಾಲಿಗೆ ಬೀಳುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಅಲ್ಲೇ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿನ ಪಾರ್ಲಿಮೆಂಟ್ ಕಟ್ಟಡದಲ್ಲಿನ ಇಬ್ಬರು ಜವಾನರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬಾತ, `ಯಾರದು?’ ಎಂದು ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದರೆ, ಮತ್ತೊಬ್ಬಾತ, `ಅದು ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ನಮ್ಮ ಹೊಸ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಎನ್ನುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

Thursday, July 13, 2017

ಬಾಬರಿ ಮಸೀದಿಯ ದುರಂತ ಮತ್ತು ವ್ಯಂಗ್ಯಚಿತ್ರ




            ಒಂದು ಛಾಯಾಚಿತ್ರದಂತೆ ವ್ಯಂಗ್ಯಚಿತ್ರವೂ ಸಹ ಓದುಗನಿಗೆ/ವೀಕ್ಷಕನಿಗೆ ತಕ್ಷಣವೇ ತನ್ನಲ್ಲಿನ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ, ವ್ಯಂಗ್ಯಚಿತ್ರವು ಒಂದು ದೃಶ್ಯ ಸಂಪನ್ಮೂಲವಾಗಿರುವುದಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ ಅದು ಮಾಹಿತಿ ಭಂಡಾರವೂ ಹಾಗೂ ಒಂದು ಸಾಂಸ್ಕತಿಕ ಕಲಾಕೃತಿಯೂ ಆಗಿರುತ್ತದೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ರಾಜಕೀಯ ವ್ಯಂಗ್ಯಚಿತ್ರಕ್ಕೂ ಒಂದು ಚಾರಿತ್ರಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಿದ್ದು ಅದರ ಗ್ರಹಿಕೆ ಮತ್ತು ಸ್ವೀಕೃತಿಯನ್ನು ಅದರ ರಚನೆಯ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಮಾಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ವ್ಯಂಗ್ಯಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಚಾರಿತ್ರಿಕ ದಾಖಲೆಗಳಾಗಿ ಕಳೆದ ಮುನ್ನೂರು ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಪಾಶ್ಚಿಮಾತ್ಯ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ 20ನೇ ಶತಮಾನದ ಅಂತ್ಯದಿಂದ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಚಾರಿತ್ರಿಕ ಘಟನೆಗಳನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ನಿಷ್ಠುರವಾಗಿ ಚಿತ್ರಿಸಬಲ್ಲವರು ವ್ಯಂಗ್ಯಚಿತ್ರಕಾರರು ಮಾತ್ರ. ಈ ಕೆಲಸವನ್ನು ಇಂದಿಗೂ ರಾಜಕೀಯ ವ್ಯಂಗ್ಯಚಿತ್ರಕಾರರು ಪ್ರತಿ ದಿನವೂ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ದೇಶದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಚಾರಿತ್ರಿಕ, ಸಾಮಾಜಿಕ, ರಾಜಕೀಯ ಹಾಗೂ ಬದುಕಿನ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕ್ಷಣವನ್ನೂ ತಮ್ಮದೇ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದಿಂದ ದಾಖಲಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ವ್ಯಂಗ್ಯಚಿತ್ರಕಾರರು ಮನರಂಜನೆ ನೀಡುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಚಾರಿತ್ರಿಕ ದಾಖಲೆಕಾರರಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ ಪ್ರತಿಭಟನೆಯ ರೂವಾರಿಗಳೂ ಆಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಕೆಲಗುಂಪುಗಳು ಹಾಗೂ ರಾಜಕೀಯ ಪಕ್ಷಗಳು ಸಮಾಜದ ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯ ಕೆಡಿಸುವ ಹಾದಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆವಾಗ ವ್ಯಂಗ್ಯಚಿತ್ರಕಾರರು ಅಂಥವರ ಕೃತ್ಯಗಳನ್ನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಅಥವಾ ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿ ಸಮಾಜದ ಎದುರಿಗಿಟ್ಟು ಜನರ ಪ್ರಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕಾಯ್ದುಕೊಳ್ಳುವ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ. ರಾಜಕೀಯ ನಾಯಕರ ದುರ್ಬಲತೆಯನ್ನು, ಅವಕಾಶವಾದಿ ಕುಟಿಲತೆಗಳನ್ನು ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಗಿ ತೆರೆದಿಡುತ್ತಾರೆ. ಅದೇ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿಯೇ ವ್ಯಂಗ್ಯಚಿತ್ರಕಾರರು ಅಂತಹ ರಾಜಕೀಯ ನಾಯಕರ ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರದ ಕೆಂಗಣ್ಣಿಗೆ ಗುರಿಯಾಗುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ. 1975-77ರ ಭಾರತದ ತುರ್ತುಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಆಗಿನ ಪ್ರಧಾನಿ ಇಂದಿರಾ ಗಾಂಧಿ ಇತರ ಸುದ್ದಿ ಪ್ರಕಟಣೆಗಳನ್ನು ಸೆನ್ಸಾರ್ ನಿಬಂಧನೆಗಳೊಳಪಡಿಸಿದಂತೆ ವ್ಯಂಗ್ಯಚಿತ್ರಗಳ ಮೇಲೂ ಸೆನ್ಸಾರ್‍ಶಿಪ್ ಹೇರಿದರು. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ತಿರಸ್ಕøತ ವ್ಯಂಗ್ಯಚಿತ್ರಗಳ ಸಂಕಲನವೊಂದನ್ನು ‘ದ ಗೇಮ್ಸ್ ಆಫ್ ಎಮರ್ಜೆನ್ಸಿ’ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ವ್ಯಂಗ್ಯಚಿತ್ರಕಾರ ಅಬು ಅಬ್ರಹಾಂ ಪ್ರಕಟಿಸಿದರು. ಈ ನಿರ್ಬಂಧಗಳಿಗೆ ರೋಸಿಯೇ ಶಂಕರ್ ಪಿಳ್ಳೈ ತಮ್ಮ `ಶಂಕರ್ಸ್ ವೀಕ್ಲಿ’ ಪ್ರಕಟಣೆಯನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿದರು. ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳದಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿ ಮಮತಾ ಬ್ಯಾನರ್ಜಿಯವರ ವ್ಯಂಗ್ಯಚಿತ್ರ ಬರೆದಿದ್ದಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕರೊಬ್ಬರನ್ನು ಬಂಧಿಸಿದ್ದರು. ಪಾರ್ಲಿಮೆಂಟ್ ಅವಹೇಳನ ಮಾಡಿದ್ದಕ್ಕಾಗಿ ಮತ್ತೊಬ್ಬ ವ್ಯಂಗ್ಯಚಿತ್ರಕಾರ ಬಂಧನಕ್ಕೊಳಗಾಗಿದ್ದ. ಇಂತಹ ಘಟನೆಗಳು ಇಂದಿನ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿವೆ.
ದೇಶ ವಿಭಜನೆಯ ನಂತರದ ದುರಂತ
1947ರಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಭಾರತ ಉಪಖಂಡದ ಧರ್ಮಾಧಾರಿತ ವಿಭಜನೆ ಹಾಗೂ ಅದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಉಂಟಾದ ಅಪಾರ ಸಾವು ನೋವಿನ ಗಾಯ ಬಹುಶಃ ಎಂದಿಗೂ ಮಾಸುವುದಿಲ್ಲ. ಆ ಹಸಿ ಗಾಯದ ಪಕ್ಕಕ್ಕೇ ಮತ್ತೊಂದು ಅಂಥದೇ ಗಾಯ ಉಂಟಾದದ್ದು 1992ರ ಬಾಬರಿ ಮಸೀದಿ ಕೆಡವಿದ ದುರ್ಘಟನೆ. ಆ ಘಟನೆ ಭಾರತೀಯ ರಾಜಕೀಯದ ದಿಕ್ಕನ್ನೇ ಬದಲಿಸಿತು. ಪುರಾಣ ಮತ್ತು ಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು ಏಕೀಕರಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಿರುವ ರಾಜಕೀಯ ಪಕ್ಷಗಳು ಹಾಗೂ ಹಲವಾರು ಧರ್ಮಾಧಾರಿತ ಸಂಘಟನೆಗಳು ಇಂದು ಪರಸ್ಪರ ತಮ್ಮನ್ನು ತಾವು ಪೋಷಿಸಿಕೊಂಡು ಸದೃಢವಾಗಿ ನೆಲೆಗೊಳ್ಳುತ್ತಿವೆ. ಅವುಗಳಿಗೆ ಇಂಬಾಗಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮತ್ತು ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಿದ್ಯಮಾನಗಳೂ ನಡೆಯುತ್ತಿವೆ.
ವಿವಾದವಿರುವುದು ಉತ್ತರಪ್ರದೇಶದ ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿರುವ 2.77 ಎಕರೆ ಜಾಗದ್ದು. ಬಾಬರ್ ಭಾರತ ಉಪಖಂಡದ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ನಡೆಸಿದಾಗ ಅವನ ವಿಜಯದ ಸಂಕೇತವಾಗಿ ಆತನ ದಂಡನಾಯಕ ಮೀರ್ ಬಾಖಿ 1528ರಲ್ಲಿ ಮಸೀದಿಯನ್ನು ಕಟ್ಟಿಸಿದ. ಅದು ಬಾಬರಿ ಮಸೀದಿಯೆಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಟ್ಟು ಅಂದಿನಿಂದ ಮುಸಲ್ಮಾನರು ಅಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ನಡೆಸಿಕೊಂಡು ಬಂದಿದ್ದರು. ಬಾಬರ್‍ನ ವಿಜಯದ ಸಂಕೇತವಾಗಿ ಬಾಬರಿ ಮಸೀದಿಯನ್ನು ಕಟ್ಟಿಸಲಾಗಿದೆ ಎಂದು ಮುರಳಿಮನೋಹರ್ ಜೋಷಿ ಹೇಳಿದಾಗ 2001ರ `ಮಿಲಿ ಗೆಜೆಟ್'ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾದ ಇರ್ಫನ್‍ರವರ ವ್ಯಂಗ್ಯಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಕೆಡವಲು ಪ್ರಚೋದನೆ ನೀಡಿರುವ ಅಪಾದನೆ ಹೊತ್ತಿರುವ ರಾಮಕೃಷ್ಣ ಆದ್ವಾನಿ ಮತ್ತು ಮುರಳಿ ಮನೋಹರ್ ಜೋಷಿಯವರು ಅದನ್ನು ಕೆಡವಿರುವುದು `ನಮ್ಮ ವಿಜಯದ ಸಂಕೇತ' ಎನ್ನುತ್ತಿದ್ದಾರೆ (ಚಿತ್ರ 1). 
 

ಚಿತ್ರ 01: `ನಮ್ಮ ವಿಜಯದ ಸಂಕೇತ' - 2001ರ `ಮಿಲಿ ಗೆಜೆಟ್'ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾದ ಇರ್ಫನ್‍ರವರ ವ್ಯಂಗ್ಯಚಿತ್ರ.


ಆದರೆ ಆ ಮಸೀದಿಯನ್ನು ಅಲ್ಲಿದ್ದ ರಾಮ ಮಂದಿರವನ್ನು ಕೆಡವಿ ಕಟ್ಟಲಾಗಿದೆಯೆಂದು ಹಿಂದೂಗಳು ಆಪಾದಿಸಿ 1853ರಲ್ಲೇ ಅವಧ್‍ನ ನವಾಬ್ ಅಲಿ ಶಾನ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಿ ಗಲಭೆ ಉಂಟಾಗಿತ್ತು. ನಿರ್ಮೋಹಿಗಳೆಂಬ ಹಿಂದೂ ಪಂಥವೊಂದು ಬಾಬರ್‍ನ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಿದ್ದ ದೇವಾಲಯವೊಂದನ್ನು ಕೆಡವಿ ಮಸೀದಿ ಕಟ್ಟಿದ್ದಾರೆಂದು ಆರೋಪಿಸಿತ್ತು.
ಆಗಿನ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸರ್ಕಾರ 1859ರಲ್ಲಿ ಮಸೀದಿಯ ಆ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಬೇಲಿ ಹಾಕಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕಿಸಿ ಒಳಾಂಗಣವನ್ನು ಮುಸಲ್ಮಾನರ ಬಳಕೆಗೆ ಹಾಗೂ ಹೊರಾಂಗಣವನ್ನು ಹಿಂದೂಗಳ ಬಳಕೆಗೆ ಅವಕಾಶ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟರು. ಬಹುಶಃ ಅದು ಹಾಗೆಯೇ ಮುಂದುವರಿದಿದ್ದರೆ ಒಂದೇ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ, ಅಕ್ಕಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಹಿಂದೂಗಳು ಮತ್ತು ಮುಸಲ್ಮಾನರು ಪೂಜಿಸಲು ಅವಕಾಶವಿರುವ ಅತ್ಯಂತ ಧರ್ಮಸಮನ್ವಯತೆಯ ತಾಣವಾಗುತ್ತಿತ್ತೇನೋ ಅದು!
ಆದರೆ 1949ರಲ್ಲಿ ಇದ್ದಕ್ಕಿದ್ದಂತೆ ಮಸೀದಿಯ ಒಳಗಡೆ ರಾಮನ ವಿಗ್ರಹಗಳು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾದವು. ಅದನ್ನು ಹಿಂದೂಗಳು ಪವಾಡವೆಂದರು. ಆದರೆ ಪೋಲೀಸರು, ಅಧಿಕಾರಿಗಳು, ಊರಿನ ಪ್ರಮುಖರು ಹಾಗೂ ಇತರರು ಸೇರಿ ನಡೆಸಿದ ಪಿತೂರಿಯೆಂದು ನಂತರದ ಪ್ರಥಮ ತನಿಖಾ ವರದಿ ತಿಳಿಸಿತು. ಮುಸಲ್ಮಾನರು ಪ್ರತಿಭಟಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಎರಡೂ ಕೋಮಿನವರು ನ್ಯಾಯಾಲಯದಲ್ಲಿ ಸಿವಿಲ್ ದಾವೆ ಹೂಡಿದರು. ಸರ್ಕಾರ ಅದನ್ನು ವಿವಾದಾಸ್ಪದ ಸ್ಥಳವೆಂದು ಘೋಷಿಸಿ ಮಸೀದಿಗೆ ಬೀಗ ಜಡಿದರು. ಎರಡೂ ಕೋಮಿನವರು ದಾವೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದರು. 1950ರಲ್ಲಿ ಗೋಪಾಲ್ ಸಿಂಗ್ ವಿಶಾರದ ಮತ್ತು ಮಹಾಂತ್ ಪರಮಹಂಸ ರಾಮಚಂದ್ರ ದಾಸ್ ಫೈಜಾಬಾದ್ ನ್ಯಾಯಾಲಯದಲ್ಲಿ ದಾವೆ ಹೂಡಿ ಜನ್ಮಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿನ ರಾಮನ ವಿಗ್ರಹಗಳಿಗೆ ಪೂಜೆ ಮಾಡಲು ಅನುಮತಿ ಕೇಳಿದರು. ಒಳಾಂಗಣಕ್ಕೇ ಹಾಕಿರುವ ಬೀಗ ಹಾಗೇ ಮುಂದುವರಿಸಬೇಕೆಂದು ಹೇಳಿದ ನ್ಯಾಯಾಲಯ ಪೂಜೆಗೆ ಅನುಮತಿಸಿತು. 1959ರಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮೋಹಿ ಅಖಾಡ ಮೂರನೇ ದಾವೆ ಹೂಡಿ ಆ ರಾಮ ಜನ್ಮಭೂಮಿಯ ಹಕ್ಕುದಾರರು ತಾವೇ ಎಂದು ಹಕ್ಕೊತ್ತಾಯ ಮಾಡಿದರು. 1961ರಲ್ಲಿ ಸುನ್ನಿ ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಬೋರ್ಡ್ ಆಫ್ ವಕ್ಫ್ ಮಸೀದಿಯಲ್ಲಿ ವಿಗ್ರಹಗಳನ್ನು ಇರಿಸಿರುವುದನ್ನು ವಿರೋಧಿಸಿ ಮಸೀದಿ ಮತ್ತು ಅದರ ಸುತ್ತಲ ಜಾಗ ಒಂದು ಸ್ಮಶಾನವೆಂದೂ ಅದು ಮಸೀದಿಗೆ ಸೇರಿದ್ದೆಂದು ದಾವೆಯೊಂದನ್ನು ಹೂಡಿತು.
1886ರಿಂದ 1949ರವರೆಗೂ ಫೈಜಾಬಾದ್‍ನಲ್ಲಿ ಒಂದು ರೀತಿಯ ಶಾಂತಿ ನೆಲೆಸಿತ್ತು ಹಾಗೂ ನ್ಯಾಯಾಲಯದಲ್ಲಾಗಲೀ, ಹಾದಿ ಬೀದಿಗಳಲ್ಲಾಗಲೀ ಯಾವುದೇ ಹೋರಾಟಗಳು ನಡೆಯಲಿಲ್ಲ. ಅದೇ ರೀತಿ 1951ರಿಂದ 1986ರವರೆಗೂ ಸಹ ಆಯೋಧ್ಯಾ ವಿವಾದ ಕುರಿತಂತೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಮುಖ ಘಟನೆಗಳು ನಡೆಯಲಿಲ್ಲ. ಅಖಿಲ ಭಾರತ ಹಿಂದೂ ಮಹಾ ಸಭಾ ಮತ್ತು ಭಾರತೀಯ ಜನಸಂಘಗಳು ತಮ್ಮ ಪ್ರಾರಂಭದಿಂದಲೂ ಅಯೋಧ್ಯಾ, ಮಥುರಾ ಮತ್ತು ಕಾಶಿಯನ್ನು ತಮ್ಮ ಅಜೆಂಡಾದಲ್ಲಿ ಹೊಂದಿದ್ದವಾದರೂ ರಾಮ ಮತ್ತು ರಾಮ ಜನ್ಮಭೂಮಿಯನ್ನು ತಮ್ಮ ಭವಿಷ್ಯದ ಅಸ್ತಿತ್ವಕ್ಕಾಗಿ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಬಲವಾಗಿ ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಆರಂಭಿಸಿದ್ದು ಎಂಭತ್ತರ ದಶಕದಲ್ಲಿಯೇ. 1984ರ ಜುಲೈನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಗೊಂಡ ಶ್ರೀ ರಾಮ ಜನ್ಮಭೂಮಿ ಮುಕ್ತಿ ಯಜ್ಞ ಸಮಿತಿಯ ಮೂಲಕ ವಿಶ್ವ ಹಿಂದೂ ಪರಿಷತ್ ರಾಮ ಜನ್ಮಭೂಮಿಯನ್ನು ಮುಕ್ತಿಗೊಳಿಸುವ ಆಂದೋಳನ ಆರಂಭಿಸಿತು. ಅದರ ನಾಯಕತ್ವವನ್ನು ಬಿ.ಜೆ.ಪಿ.ಯ ನಾಯಕರಾದ ಎಲ್.ಕೆ.ಆದ್ವಾನಿಯವರು ವಹಿಸಿಕೊಂಡರು. 1986ರಲ್ಲಿ ಜಿಲ್ಲಾ ನ್ಯಾಯಾಲಯವು ಮಸೀದಿಯಲ್ಲಿ ಹಿಂದೂಗಳಿಗೆ ಪೂಜೆ ಮಾಡಲು ಅವಕಾಶ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಿತು. ಪ್ರತಿಭಟಿಸಿದ ಮುಸಲ್ಮಾನರು ಬಾಬ್ರಿ ಮಸೀದಿ ಕ್ರಿಯಾ ಸಮಿತಿ ರಚಿಸಿಕೊಂಡರು. 1989ರಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವ ಹಿಂದೂ ಪರಿಷತ್ ಬಾಬ್ರಿ ಮಸೀದಿಯ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ರಾಮ ಮಂದಿರದ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ ಶಿಲಾನ್ಯಾಸ ಮಾಡಿತು.
1989ರ ನವೆಂಬರ್‍ನಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಬಿ.ಜೆ.ಪಿ. ಬೆಂಬಲದಿಂದ ವಿ.ಪಿ. ಸಿಂಗ್ ಪ್ರಧಾನಿಗಳಾದರು. 1990ರ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್‍ನಲ್ಲಿ ಆದ್ವಾನಿಯವರು ರಾಮ ಮಂದಿರ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ ಜನರನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಸಲು ಗುಜರಾಥ್‍ನ ಸೋಮನಾಥನಿಂದ ಆಯೋಧ್ಯೆಯವರೆಗೆ ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ಕಿ.ಮೀ. ದೂರದ ರಥ ಯಾತ್ರೆ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ಈ ರಥಯಾತ್ರೆ ಭಾರತೀಯ ರಾಜಕೀಯದ ಹಾಗೂ ಸಾಮಾಜಿಕ ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ತಲ್ಲಣವನ್ನುಂಟುಮಾಡಿತು. ಗುಜರಾತ್, ಕರ್ನಾಟಕ, ಉತ್ತರಪ್ರದೇಶ ಮುಂತಾದೆಡೆ ಮತೀಯ ಗಲಭೆಗಳುಂಟಾದವು. 1993ರ ಫೆಬ್ರವರಿ 2ರಂದು `ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಹಾರಾ' ಪತ್ರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾದ ಗೋವಿಂದ್‍ರವರ ವ್ಯಂಗ್ಯಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಹಿಂದೂ ರಾಷ್ಟ್ರವೆಂಬ ತಾವಿಟ್ಟಿರುವ ಮೊಟ್ಟೆಗೆ ಆದ್ವಾನಿಯವರು ಅಕ್ಕರೆಯಿಂದ ಕಾವುಕೊಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಮೊಟ್ಟೆಯೊಡೆದು ಮರಿಯ ಪುಟ್ಟ ರೆಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರ ಅವರಿಗೆ ಮುಂದೆ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ, ಆದರೆ ಹಿಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅದರ ರಕ್ಕಸ ಕಾಲು ಹೊರಬರುತ್ತಿರುವುದು ಅವರಿಗೆ ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ (ಚಿತ್ರ 2). 

ಚಿತ್ರ 02: `ರಕ್ಕಸ ಮೊಟ್ಟೆಗೆ ಕಾವು' - 1993ರ ಫೆಬ್ರವರಿ 2ರ `ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಹಾರಾ' ಪತ್ರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾದ ಗೋವಿಂದ್‍ರವರ ವ್ಯಂಗ್ಯಚಿತ್ರ.


ಅವರ ರಥಯಾತ್ರೆಯ ಫಲವಾಗಿ 1989ರಲ್ಲಿ 85ರಷ್ಟಿದ್ದ ಬಿಜೆ.ಪಿ.ಯವರ ಸಂಸತ್ ಸದಸ್ಯರ ಬಲಾಬಲ 1991ರ ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ 120ಕ್ಕೇರಿತು ಅಲ್ಲದೆ, ಉತ್ತರಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಬಿ.ಜೆ.ಪಿ. ಸರ್ಕಾರ ಅಧಿಕಾರಕ್ಕೆ ಬಂದಿತು. 1992ರ ಡಿಸೆಂಬರ್ 9ರ ಹಿಂದಿ ಪತ್ರಿಕೆ `ಜನಸತ್ತಾ'ದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾದ ರಾಜೇಂದ್ರರವರ ವ್ಯಂಗ್ಯಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಡವೊಂದರ ಮೇಲೆ ಹಿಂದೂ ವೋಟ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಎಂದು ಬರೆದಿದೆ. ಆಗ ಹಲವಾರು ವಾಣಿಜ್ಯ ಬ್ಯಾಂಕ್‍ಗಳ ಅವ್ಯವಹಾರ ಬಯಲಿಗೆ ಬಂದ ಸಂದರ್ಭ. ವ್ಯಂಗ್ಯಚಿತ್ರದಲ್ಲಿನ ಜನಸಾಮಾನ್ಯರು `ಈ ಬ್ಯಾಂಕಿನಲ್ಲಿಯೂ (ಹಿಂದೂ ವೋಟ್ ಬ್ಯಾಂಕ್) ಸಹ ದೊಡ್ಡ ಅವ್ಯವಹಾರ ನಡೆದಿದೆ ಮತ್ತು ಅದರಲ್ಲಿಯೂ ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಮನುಷ್ಯರು ಶಾಮೀಲಾಗಿದ್ದಾರೆ' ಎಂದು ಮಾತನಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದಾರೆ (ಚಿತ್ರ 3). 

ಚಿತ್ರ 03: `ಹಿಂದೂ ವೋಟ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಅವ್ಯವಹಾರ' - 1992ರ ಡಿಸೆಂಬರ್ 9ರ `ಜನಸತ್ತಾ'ದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾದ ರಾಜೇಂದ್ರರವರ ವ್ಯಂಗ್ಯಚಿತ್ರ. 
 

ಅಕ್ಟೋಬರ್ 23ರಂದು ಬಿಹಾರದದ ಸಮಷ್ಟಿಪುರದಲ್ಲಿ ಬಿಹಾರದ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿ ಲಾಲೂ ಪ್ರಸಾದ್ ಯಾದವ್ ಆದ್ವಾನಿಯವರ ರಥಯಾತ್ರೆಯನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿ ಅವರನ್ನು ಬಂಧಿಸಿದರು. ಬಿ.ಜೆ.ಪಿ. ಕೇಂದ್ರದಲ್ಲಿ ವಿ.ಪಿ. ಸಿಂಗ್‍ರವರಿಗೆ ನೀಡಿದ್ದ ಬೆಂಬಲ ಹಿಂತೆಗೆದುಕೊಂಡಿತು ಹಾಗೂ ನವೆಂಬರ್ 9ರಂದು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರ ಪತನಗೊಂಡಿತು.
ಉತ್ತರಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಬಿ.ಜೆ.ಪಿ. ಸರ್ಕಾರ ಅಧಿಕಾರಕ್ಕೆ ಬಂದ ನಂತರ ರಾಮ ಜನ್ಮಭೂಮಿ ಮಂದಿರ ಆಂದೋಳನ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಬಲವಾಯಿತು ಹಾಗೂ ಕರಸೇವಕರು ಆಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರವೇಶಿಸತೊಡಗಿದರು. 1992ರಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನಿಯಾಗಿದ್ದ ಪಿ.ವಿ.ನರಸಿಂಹರಾವ್‍ರವರು ಆದ್ವಾನಿ, ಮುರಳಿ ಮನೋಹರ್ ಜೋಷಿ ಮುಂತಾದವರು ಮಸೀದಿ ಕೆಡವಲು ಎಷ್ಟು ಕಾರಣವೋ ಅಷ್ಟೇ ಕಾರಣಕರ್ತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅಕ್ಟೋಬರ್ 1992ರಲ್ಲಿ ಹಿಂದೂವಾದಿಗಳು ಮಸೀದಿ ಕೆಡವುವುದಾಗಿ ಘೋಷಿಸಿದರೂ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರ ಯಾವ ಕ್ರಮವನ್ನೂ ಕೈಗೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ. 1992ರ ನವೆಂಬರ್ 7ರ `ಇಂಡಿಯನ್ ಎಕ್ಸ್‍ಪ್ರೆಸ್’ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾದ ರಂಗಾರವರ ವ್ಯಂಗ್ಯಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವ ಹಿಂದೂ ಪರಿಷತ್ ಡಿಸೆಂಬರ್ 6ರಿಂದ ಕರಸೇವೆ ಕೈಗೊಳ್ಳುವುದಾಗಿ `ಘಂಟಾಘೋಷ’ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ `ಈ ಘಂಟೆ ಬಡಿಯುತ್ತಿರುವುದು ಯಾರಿಗೆ’ (For Whom The Bell Tolls) ಎಂದು ಆಲೋಚಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ (ಚಿತ್ರ 4). 

ಚಿತ್ರ 04: `ಈ ಘಂಟೆ ಬಡಿಯುತ್ತಿರುವುದು ಯಾರಿಗೆ’ - 1992ರ ನವೆಂಬರ್ 7ರ `ಇಂಡಿಯನ್ ಎಕ್ಸ್‍ಪ್ರೆಸ್’ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾದ ರಂಗಾರವರ ವ್ಯಂಗ್ಯಚಿತ್ರ. 
 

ನರಸಿಂಹರಾವ್‍ರವರ ಈ ನಡೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಸಾಕಷ್ಟು ವ್ಯಂಗ್ಯಚಿತ್ರಗಳು ಪ್ರಕಟವಾಗಿವೆ. `ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಹಾರಾ' ಪತ್ರಿಕೆಯಲ್ಲಿ 1992ನೇ ಡಿಸೆಂಬರ್ 5ರಂದು ಪ್ರಕಟವಾದ ಗೋವಿಂದ್‍ರವರ ವ್ಯಂಗ್ಯಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಪಿ.ವಿ.ನರಸಿಂಹರಾವ್‍ರವರಿಗೆ ಕ್ಷೌರ ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ಆದ್ವಾನಿ, `ಯಜಮಾನರೇ ನೀವು ಹೇಳಿದಂತೆ ನಿಮ್ಮ ತಲೆಯ ಹಿಂಭಾಗದ ಕೂದಲನ್ನು ಹಗುರವಾಗಿ ಕತ್ತರಿಸಿದ್ದೇನೆ' ಎನ್ನುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಹಾಗೂ ನರಸಿಂಹರಾವ್‍ರವರ ತಲೆಯ ಹಿಂಭಾಗದಲ್ಲಿ `ರಾಮ್' ಎಂದು ಹಾಗೆಯೇ ಉಳಿಸಿದ್ದಾರೆ (ಚಿತ್ರ 5).

ಚಿತ್ರ 05: `ಯಜಮಾನರೇ ನೀವು ಹೇಳಿದಂತೆ... '- `ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಹಾರಾ' ಪತ್ರಿಕೆಯಲ್ಲಿ 1992ನೇ ಡಿಸೆಂಬರ್ 5ರಂದು ಪ್ರಕಟವಾದ ಗೋವಿಂದ್‍ರವರ ವ್ಯಂಗ್ಯಚಿತ್ರ.  
 
 ನರಸಿಂಹರಾವ್‍ರವರನ್ನು 1971ರಿಂದಲೂ ಅವರು ಆಂಧ್ರ ಪ್ರದೇಶದ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯಾದಾಗಿನಿಂದ ಅವರಿಗೆ ಹತ್ತಿರದವರಾಗಿದ್ದ ಹಾಗೂ ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿಗಳಾದಾಗ ಅವರ ಮಾಧ್ಯಮ ಸಲಹೆಗಾರ ಮತ್ತು ಅಪರ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿಗಳಾಗಿದ್ದ ಪಿ.ವಿ.ಆರ್.ಕೆ. ಪ್ರಸಾದ್‍ರವರ ಪ್ರಕಾರ ನರಸಿಂಹರಾವ್‍ರವರೂ ಸಹ ಆಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ರಾಮ ಮಂದಿರ ನಿರ್ಮಿಸುವ ಗುಪ್ತ ಹುನ್ನಾರ ಹೊಂದಿದ್ದರು. ಅದನ್ನು ರಾಜಿಂದರ್ ಪುರಿಯವರು 1992ರ ಡಿಸೆಂಬರ್ 10ರ `ದ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್‍ಮನ್’ ಪತ್ರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾದ ವ್ಯಂಗ್ಯಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಅದ್ಭುತವಾಗಿ ಚಿತ್ರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಮೇಲ್ನೋಟಕ್ಕೆ ಮೇಲೆ ನರಸಿಂಹರಾವ್ ಮತ್ತು ಆದ್ವಾನಿಯವರು ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ವಿಷಯ ಕುರಿತಂತೆ ಪರಸ್ಪರರ ವಿರುದ್ಧ ಬಲಪ್ರದರ್ಶನ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ, ಮೇಜಿನ ಕೆಳಗಡೆ ಗೆಳೆಯರೆಂಬಂತೆ ಕೈ ಕುಲುಕುತ್ತಿದ್ದಾರೆ (ಚಿತ್ರ 6).

ಚಿತ್ರ 06: ರಾಜಿಂದರ್ ಪುರಿಯವರ 1992ರ ಡಿಸೆಂಬರ್ 10ರ `ದ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್‍ಮನ್’ ಪತ್ರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾದ ವ್ಯಂಗ್ಯಚಿತ್ರ.


ಪಿ.ವಿ.ನರಸಿಂಹರಾವ್‍ರವರ ಈ ಸೋಗಲಾಡಿತನ ಕುರಿತಂತೆ ಹಲವಾರು ವ್ಯಂಗ್ಯಚಿತ್ರಗಳು ಪ್ರಕಟವಾಗಿವೆ. ಅದೇ ಪುರಿಯವರ `ದ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್‍ಮನ್’ನ 1993ರ ಜನವರಿ 23ರ ವ್ಯಂಗ್ಯಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಹಿಂದೂ ರಾಷ್ಟ್ರವೆಂಬ ಹೆಣ್ಣಿಗೆ ಮನಸೋತಿರುವ ನರಸಿಂಹರಾವ್‍ರವರ ಒಲವನ್ನು `ರಹಸ್ಯ ಬಯಕೆ - ಬೇಸಿಕ್ ಇನ್‍ಸ್ಟಿಂಕ್ಟ್’ ಎಂದು ಕರೆದಿದ್ದಾರೆ (ಚಿತ್ರ 7). 

ಚಿತ್ರ 07: `ರಹಸ್ಯ ಬಯಕೆ - ಬೇಸಿಕ್ ಇನ್‍ಸ್ಟಿಂಕ್ಟ್’ - ರಾಜಿಂದರ್ ಪುರಿಯವರ `ದ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್‍ಮನ್’ನ 1993ರ ಜನವರಿ 23ರ ವ್ಯಂಗ್ಯಚಿತ್ರ.


ಹಿಂದೂಗಳ ಮೇಲೆ ಬಿ.ಜೆ.ಪಿ.ಯವರಿಗೆ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ಸಿಗೂ ಹಕ್ಕಿದೆ ಎನ್ನುವಂತಿತ್ತು ಅವರ ನಡವಳಿಕೆ. ತಾವು ತಟಸ್ಥವಾಗಿದ್ದು ಮಸೀದಿ ಕೆಡವಲು ಅವಕಾಶ ಕೊಟ್ಟರೆ ಭಾರತದ ಬಹುಸಂಖ್ಯಾತರಾದ ಹಿಂದೂಗಳ ಮತ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ಸಿಗೇ ಬೀಳುತ್ತದೆ ಎಂದು ನಂಬಿದ್ದರು ಎಂದು ಅವರ ಕ್ಯಾಬಿನೆಟ್ ಸದಸ್ಯರಾದ ಅರ್ಜುನ್ ಸಿಂಗ್ ತಮ್ಮ ಆತ್ಮಚರಿತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಮಸೀದಿಯನ್ನು ಕೆಡವುವ ಎಲ್ಲ ಯೋಜನೆಗಳೂ ವಿಶ್ವ ಹಿಂದೂ ಪರಿಷತ್ ಮತ್ತು ಬಿ.ಜೆ.ಪಿ. ಹಾಕುತ್ತಿವೆ ಎಂದು ಅರ್ಜುನ್ ಸಿಂಗ್‍ರವರು ಪ್ರಧಾನಿ ನರಸಿಂಹರಾವ್‍ರವರಿಗೆ ಹಲವಾರು ಎಚ್ಚರಿಕೆಯ ಪತ್ರಗಳನ್ನು ಬರೆದಿದ್ದರಂತೆ. ಮಸೀದಿ ಕೆಡವುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನರಸಿಂಹರಾವ್‍ರವರು ಯಾರ ಸಂಪರ್ಕಕ್ಕೂ ಸಿಗದಂತಿದ್ದರು ಎಂದಿದ್ದಾರೆ. ಅದಕ್ಕಾಗೇ 1993ರ ಫೆಬ್ರವರಿ 5ರ `ಡೆಕ್ಕನ್ ಹೆರಾಲ್ಡ್’ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾದ ಬಿ.ವಿ.ರಾಮಮೂರ್ತಿಯವರ ವ್ಯಂಗ್ಯಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ನರಸಿಂಹರಾವ್‍ರವರ ಬ್ಯಾಟಿಂಗ್ ಜೊತೆಗಾರ ಅರ್ಜುನ್ ಸಿಂಗ್ ಸ್ವತಃ ತಾನೇ ನರಸಿಂಹರಾವ್‍ರವರ ಕ್ಯಾಚ್ ಹಿಡಿದು ಅವರನ್ನು ಔಟ್ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ (ಚಿತ್ರ 8). 

ಚಿತ್ರ 08: `ಕಾಟ್ ಅಂಡ್ ಬೌಲ್ಡ್' - 1993ರ ಫೆಬ್ರವರಿ 5ರ `ಡೆಕ್ಕನ್ ಹೆರಾಲ್ಡ್’ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾದ ಬಿ.ವಿ.ರಾಮಮೂರ್ತಿಯವರ ವ್ಯಂಗ್ಯಚಿತ್ರ.


1992ರ ಡಿಸೆಂಬರ್ 21ರ `ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಹಾರಾ’ ಪತ್ರಿಕೆಯ ಗೋವಿಂದ್‍ರವರ ವ್ಯಂಗ್ಯಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನಿ ನರಸಿಂಹರಾವ್ 6ನೇ ಡಿಸೆಂಬರ್ ಮಧ್ಯಾಹ್ನ 3 ಗಂಟೆಯಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಕಾಲ ಬಳಿಯ ಫೋನ್ ರಿಂಗ್ ಆಗುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅದನ್ನು ಗಮನಿಸದೆ ಕಾಲು ಚಾಚಿ ಮಲಗಿ ರೇಡಿಯೋ ಕೇಳಿ `ಮಸೀದಿಯ ಒಂದು ಗುಂಬಜ್ ಮಾತ್ರ ಕೆಡವಿದ್ದಾರೆ, ಪುನರ್ನಿರ್ಮಾಣ 

ಚಿತ್ರ 09: `ಉತ್ತಮ ರಚನೆಗೆ ಸದೃಢ ತಳಪಾಯ ಅತ್ಯವಶ್ಯಕ’ - 1992ರ ಡಿಸೆಂಬರ್ 21ರ `ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಹಾರಾ’ ಪತ್ರಿಕೆಯ ಗೋವಿಂದ್‍ರವರ ವ್ಯಂಗ್ಯಚಿತ್ರ.


ಸುಲಭ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದರೆ, `ಇಲ್ಲ ಚವಾಣ್, ಉತ್ತಮ ರಚನೆಗೆ ಸದೃಢ ತಳಪಾಯ ಅತ್ಯವಶ್ಯಕ’ ಎನ್ನುತ್ತಿದ್ದಾರೆ (ಚಿತ್ರ 9).
1992ರ ಡಿಸೆಂಬರ್ 6ರಂದು ಸುಮಾರು 1,50,000 ವಿ.ಎಚ್.ಪಿ. ಮತ್ತು ಬಿ.ಜೆ.ಪಿ. ಸ್ವಯಂಸೇವಕರು ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಜಮಾಯಿಸಿದರು. ಆದ್ವಾನಿ, ಮುರಳಿ ಮನೋಹರ್ ಜೋಷಿ ಮತ್ತು ಉಮಾ ಭಾರತಿಯನ್ನೊಳಗೊಂಡಂತೆ ಹಲವಾರು ಬಿ.ಜೆ.ಪಿ. ನಾಯಕರು ಆ ಬೃಹತ್ ರ್ಯಾಲಿಯನ್ನುದ್ದೇಶಿಸಿ ಉದ್ರೇಕಕಾರಿ ಭಾಷಣಗಳನ್ನು ಮಾತನಾಡಿದರು. ಕೆಲವು ವರದಿಗಳು ಹೇಳುವಂತೆ ಎಲ್ಲವೂ ಪೂರ್ವನಿಯೋಜಿತವಾಗಿದ್ದು, ಅ ಬೃಹತ್ ಗುಂಪು ಮಸೀದಿಯ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ನಡೆಸಿ ಅದನ್ನು ನೆಲಸಮ ಮಾಡಿದವು. ಇದ್ದ ಅಲ್ಪ ಸ್ವಲ್ಪ ಪೋಲೀಸರು ಆ ಗುಂಪನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಲಾಗದೆ ಹಿಂದೆ ಸರಿದರು. ಇಡೀ ದೇಶವನ್ನು ಕೋಮು ಗಲಭೆಗಳು ಆವರಿಸಿದವು. ಆ ಗಲಭೆಗಳಲ್ಲಿ 2000ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಜನ ಮೃತಪಟ್ಟರು, ಅವರಲ್ಲಿ ಬಹುಪಾಲು ಮುಸಲ್ಮಾನರು ಪ್ರಾಣ ಬಿಟ್ಟಿದ್ದರು.
ಪಿ.ವಿ.ನರಸಿಂಹರಾವ್‍ರವರ ಸರ್ಕಾರ ಆ ಘಟನೆಯನ್ನು ಖಂಡಿಸಿತು. ನಿವೃತ್ತ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶ ಮನಮೋಹನ್ ಸಿಂಗ್ ಲಿಬರ್ಹಾನ್‍ರವರ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆಯಲ್ಲಿ ವಿಚಾರಣಾ ಸಮಿತಿಯೊಂದನ್ನು ನೇಮಿಸಿತು. ಅವರ ವರದಿ ಆದ್ವಾನಿ, ವಾಜಪೇಯಿ, ಜೋಷಿ, ಉಮಾ ಭಾರತಿ ಹಾಗೂ ಆಗಿನ ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶದ ಬಿ.ಜೆ.ಪಿ. ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿ ಕಲ್ಯಾಣ್ ಸಿಂಗ್ ಅವರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಹಲವರನ್ನು ಆ ದುರಂತಕ್ಕೆ ಕಾರಣಕರ್ತರನ್ನಾಗಿ ಸೂಚಿಸಿತು. ಆದ್ವಾನಿ, ಜೋಷಿ, ಉಮಾಭಾರತಿ ಮುಂತಾದವರನ್ನು ಬಂಧಿಸಿದರು. ಆಗ ಪ್ರಕಟವಾದ `ದ ಹಿಂದು’ ಪತ್ರಿಕೆಯಲ್ಲಿನ (9ನೇ ಡಿಸೆಂಬರ್, 1992) ಕೇಶವ್‍ರವರ ವ್ಯಂಗ್ಯಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಆದ್ವಾನಿ ಟ್ರಾಯ್‍ನ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ಮಾಡಿದ ಟ್ರೋಜನ್ ಕುದುರೆಯ ಗೊಂಬೆಯಂತಿದ್ದಾರೆ ಹಾಗೂ ಅದರಲ್ಲಿ ಅಡಗಿದ್ದ ಸೈನಿಕರೆಲ್ಲಾ (ಕರಸೇವಕರು) ಮಸೀದಿ ನಾಶ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ನರಸಿಂಹರಾವ್ ಖಾಲಿ ಗೊಂಬೆಯನ್ನು (ಆದ್ವಾನಿಯನ್ನು) ಬಂಧಿಸಿ ಎಳೆದೊಯ್ಯುತ್ತಿದ್ದಾರೆ (ಚಿತ್ರ 10). 

ಚಿತ್ರ 10: ಟ್ರೋಜನ್ ಕುದುರೆ - `ದ ಹಿಂದು’ ಪತ್ರಿಕೆಯಲ್ಲಿನ (9ನೇ ಡಿಸೆಂಬರ್, 1992) ಕೇಶವ್‍ರವರ ವ್ಯಂಗ್ಯಚಿತ್ರ.


ಪಿ.ಉನ್ನಿಯವರ ವ್ಯಂಗ್ಯಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ರಾಜಕಾರಣಿಯೊಬ್ಬ ಮುಸಲ್ಮಾನನೊಬ್ಬನನ್ನು `ಚಿಂತಿಸಬೇಡ! ಪೋಲೀಸರು ಕಾನೂನು ಸುವ್ಯವಸ್ಥೆ ಕಾಪಾಡುತ್ತಾರೆ!' ಎನ್ನುತ್ತಿದ್ದರೆ ಪೋಲೀಸರೇ ಹಿಂದೂವಾದಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿ `ಜೈ ಶ್ರೀ ರಾಮ್' ಎನ್ನುತ್ತಿದ್ದಾರೆ (ಚಿತ್ರ 11). 

ಚಿತ್ರ 11: `ಪೋಲೀಸರು ಕಾನೂನು ಸುವ್ಯವಸ್ಥೆ ಕಾಪಾಡುತ್ತಾರೆ!' - ಪಿ.ಉನ್ನಿಯವರ ವ್ಯಂಗ್ಯಚಿತ್ರ.


ಬಾಬರಿ ಮಸೀದಿಯನ್ನು ಕೆಡವಿದ ನಂತರ ದೇಶದಾದ್ಯಂತ ವ್ಯಂಗ್ಯಚಿತ್ರಗಳ ಮಹಾಪೂರವೇ ಹರಿದುಬಂದಿತು. ಅವು ವ್ಯಂಗ್ಯಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಆತ್ಮಸಾಕ್ಷಿಯನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುವಂತಿದ್ದವು. ತಮಿಳು ದೈನಿಕ `ತೀಕ್ಕದಿರ್' ಪತ್ರಿಕೆಯಲ್ಲಿನ ವೀರಾರವರ ವ್ಯಂಗ್ಯಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಕಮಲ ಹಿಡಿದಿರುವ ಆದ್ವಾನಿ ನೋಡನೋಡುತ್ತಿರುವಂತೆಯೇ ತ್ರಿಶೂಲ ಹಿಡಿದಿರುವ ರಕ್ಕಸನಾಗಿ ರೂಪಾಂತರಗೊಂಡಿದ್ದಾರೆ (ಚಿತ್ರ 12). 

ಚಿತ್ರ 12: `ರೂಪಾಂತರ' - ತಮಿಳು ದೈನಿಕ `ತೀಕ್ಕದಿರ್' ಪತ್ರಿಕೆಯಲ್ಲಿನ ವೀರಾರವರ ವ್ಯಂಗ್ಯಚಿತ್ರ.


ಇದೇ ವ್ಯಂಗ್ಯಚಿತ್ರಕಾರರ ಮತ್ತೊಂದು ವ್ಯಂಗ್ಯಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತ ಸಂಜೀವಿನಿ ಪರ್ವತ ಹೊತ್ತು ತಂದಿದ್ದರೆ, ಆದ್ವಾನಿ ಬಾಬ್ರಿ ಮಸೀದಿಯ ಗುಂಬಜ್ ಹೊತ್ತು ತಂದಿದ್ದಾರೆ ಹಾಗೂ ಹನುಮಂತ, `ಹೇ ರಾಮ್! ನಾನು ಜನರನ್ನು ಉಳಿಸಲು ಸಂಜೀವಿನಿ ಪರ್ವತ ಹೊತ್ತು ತಂದರೆ ಈ ಮನುಷ್ಯ ಜನರನ್ನು ಸಾಯಿಸಲು ಇದನ್ನು ತಂದಿದ್ದಾನೆ!' ಎನ್ನುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. (ಚಿತ್ರ 13). 

ಚಿತ್ರ 13: `ಸಂಜೀವಿನಿ ಮತ್ತು ಗುಂಬಜ್' - ತಮಿಳು ದೈನಿಕ `ತೀಕ್ಕದಿರ್' ಪತ್ರಿಕೆಯಲ್ಲಿನ ವೀರಾರವರ ವ್ಯಂಗ್ಯಚಿತ್ರ.


1993ರ ಜನವರಿ 15ರ ಬೆಂಗಾಲಿ ಪತ್ರಿಕೆ `ದೈನಿಕ್ ಸಂಬದ್’ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾದ ಭೋಲಾ ಮೊಯ್ರರವರ ವ್ಯಂಗ್ಯಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಆದ್ವಾನಿ ಶಾಂತಿ ಸಂಕೇತವಾದ ಬಿಳಿಯ ಪಾರಿವಾಳವನ್ನು ಕೊಂದು, `ನನ್ನ ಕೃತ್ಯದಿಂದ ನನಗೇನೂ ನಾಚಿಕೆಯಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ...’ ಎನ್ನುತ್ತಿದ್ದಾರೆ (ಚಿತ್ರ 14). 


ಚಿತ್ರ 14: `ನನಗೇನೂ ನಾಚಿಕೆಯಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ...’ - 1993ರ ಜನವರಿ 15ರ ಬೆಂಗಾಲಿ ಪತ್ರಿಕೆ `ದೈನಿಕ್ ಸಂಬದ್’ನಲ್ಲಿನ ಭೋಲಾ ಮೊಯ್ರರವರ ವ್ಯಂಗ್ಯಚಿತ್ರ.


ಬಾಬ್ರಿ ಮಸೀದಿ ಕೆಡವಿದ ಕ್ಷಣದಿಂದಲೇ ಭಾರತದ ಬಹುರೂಪಿ ಸಂಸ್ಕತಿಯ ಬುಡಕ್ಕೂ ಕೊಡಲಿಯಿಟ್ಟಂತಾಯಿತು.  `ಮುಂಗಾರು’ ಪತ್ರಿಕೆಯಲ್ಲಿನ (8ನೇ ಡಿಸೆಂಬರ್ 1992) ಪಿ.ಮಹಮದ್‍ರವರ ವ್ಯಂಗ್ಯಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ನಾಶಗೊಂಡಿರುವ ಗುಂಬಜ್‍ಗಳು ಜಾತ್ಯಾತೀತತೆ, ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವ ಮತ್ತು ಸಂವಿಧಾನಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತಿದ್ದರೆ ಅಲ್ಲಿ ನರಸಿಂಹರಾವ್, ಆದ್ವಾನಿ ಮುಂತಾದವರು ಮೊಸಳೆ ಕಣ್ಣೀರು ಹಾಕುತ್ತಿದ್ದಾರೆ (ಚಿತ್ರ 15).


ಚಿತ್ರ 15: `ಮುಂಗಾರು’ ಪತ್ರಿಕೆಯಲ್ಲಿನ (8ನೇ ಡಿಸೆಂಬರ್ 1992) ಪಿ.ಮಹಮದ್‍ರವರ ವ್ಯಂಗ್ಯಚಿತ್ರ.


`ಪಂಜಾಬ್ ಕೇಸರಿ’ಯಲ್ಲಿ (7ನೇ ಡಿಸೆಂಬರ್ 1992) ಪ್ರಕಟವಾದ ಶೇಖರ್ ಗುರೇರಾರವರ ವ್ಯಂಗ್ಯಚಿತ್ರ ಇದನ್ನೇ ಕೊಂಚ ವಿಭಿನ್ನವಾಗಿ ಹೇಳಿ ಕೆಡವಿದ ಅವಶೇಷಗಳಲ್ಲಿ ಮೂರು ಶವಗಳು ದೊರೆತಿವೆ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಆ ಶವಗಳ ಮೇಲೆ ಹೊದಿಸಿರುವ ಬಟ್ಟೆಯ ಮೇಲೆ ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶ ಸರ್ಕಾರ, ಮಾನವೀಯತೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವ ಎಂದು ಬರೆದಿದೆ (ಚಿತ್ರ 16).

ಚಿತ್ರ 16: `ಪಂಜಾಬ್ ಕೇಸರಿ’ಯಲ್ಲಿ (7ನೇ ಡಿಸೆಂಬರ್ 1992) ಪ್ರಕಟವಾದ ಶೇಖರ್ ಗುರೇರಾರವರ ವ್ಯಂಗ್ಯಚಿತ್ರ.


`ದ ಟೈಮ್ಸ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ’ದಲ್ಲಿನ (9ನೇ ಡಿಸೆಂಬರ್ 1992) ಪೊನ್ನಪ್ಪನವರ ವ್ಯಂಗ್ಯಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಭಾರತವೆಂಬ ಕಟ್ಟಡಕ್ಕೇ ಬೆಂಕಿಯಿಟ್ಟಿರುವ ಆದ್ವಾನಿ ಇನ್ನೂ ತಮ್ಮ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಕೊಳ್ಳಿ ಇದ್ದರೂ ಕಣ್ಣೀರು ಹಾಕುತ್ತಾ `ನನ್ನಿಂದ ತಪ್ಪಾಯಿತು’ ಎನ್ನುತ್ತಿರುವುದು (ಚಿತ್ರ 17) ಆದ್ವಾನಿಯವರ ಮನಸ್ಥಿತಿಯನ್ನೇ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. 
ಚಿತ್ರ 17: `ನನ್ನಿಂದ ತಪ್ಪಾಯಿತು’ - `ದ ಟೈಮ್ಸ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ’ದಲ್ಲಿನ (9ನೇ ಡಿಸೆಂಬರ್ 1992) ಪೊನ್ನಪ್ಪನವರ ವ್ಯಂಗ್ಯಚಿತ್ರ.



2017ರ ಮಾರ್ಚ್‍ನಲ್ಲಿ ಸರ್ವೋಚ್ಛ ನ್ಯಾಯಾಲಯ ಆದ್ವಾನಿ, ಮುರಳಿ ಮನೋಹರ ಜೋಷಿ ಮತ್ತು ಉಮಾಭಾರತಿ ಮತ್ತಿತರರ ಮೇಲಿನ ಆರೋಪಗಳನ್ನು ಕೈ ಬಿಡಲಾಗದು ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ. ವ್ಯಂಗ್ಯಚಿತ್ರವೊಂದರಲ್ಲಿ `ಈಗ ಒಂಟಿತನವೆಂದರೇನೆಂದು ಅರ್ಥವಾಗುತ್ತಿದೆ’ ಎನ್ನುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಆದ್ವಾನಿ. ಮಸೀದಿ ಕೆಡವಿದಾಗ `ಕನ್ನಡ ಪ್ರಭ’ದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದ್ದ ಕೆಡವಿದ ಮಸೀದಿಯ ಅವಶೇಷಗಳಡಿ ಸಿಕ್ಕಿಬಿದ್ದಿರುವ ಆದ್ವಾನಿ ಮತ್ತು ಜೋಷಿಯವರು, `ನಮ್ಮನ್ನು ಕಾಪಾಡಲು ಶ್ರೀರಾಮನೇ ಬರಬೇಕು’ ಎನ್ನುತ್ತಿರುವ ನರೇಂದ್ರರವರ ವ್ಯಂಗ್ಯಚಿತ್ರ (ಚಿತ್ರ 18) ಈಗ ಆದ್ವಾನಿ ಮತ್ತು ಜೋಷಿಯವರಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಸ್ತುತವೆನ್ನಿಸುತ್ತದೆ. 


ಚಿತ್ರ 18: `ನಮ್ಮನ್ನು ಕಾಪಾಡಲು ಶ್ರೀರಾಮನೇ ಬರಬೇಕು’ - `ಕನ್ನಡ ಪ್ರಭ’ದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿರುವ ನರೇಂದ್ರರವರ ವ್ಯಂಗ್ಯಚಿತ್ರ.


1992ರಲ್ಲಿ ಹುಮ್ಮಸ್ಸಿನಿಂದ ರಾಮ ಮಂದಿರ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ ಹೊರಟ ಆದ್ವಾನಿಯವರಿಗೆ ಈಗ 2017ರಲ್ಲಿ ಅದೇ ಇಟ್ಟಿಗೆ ಹೊರೆಯಾಗಿರುವುದನ್ನು ಸತೀಶ್ ಆಚಾರ್ಯರವರ ವ್ಯಂಗ್ಯಚಿತ್ರ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ತಾವು ಆಯೋಧ್ಯೆಗೆ ರಥ ಯಾತ್ರೆ ಹೊರಟು ದೇಶದ ಇಡೀ ರಾಜಕೀಯ ಚರಿತ್ರೆಯನ್ನೇ ಬದಲಿಸಿ, ದೇಶ ವಿಭಜನೆಯ ನಂತರದ ಗಾಯಗಳು ಆರದಂತೆ ಅವುಗಳನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು ಕೆದಕಿದ ಆದ್ವಾನಿಗೆ ಇದು ಆತ್ಮಾವಲೋಕನದ ಸಮಯ. ಅವರು ಇಂದು ತಮ್ಮ ರಥವನ್ನು ತಾವೊಬ್ಬರೇ ಎಳೆಯಬೇಕಾಗಿರುವುದನ್ನು `ಟೈಮ್ಸ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ’ದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾದ ಸಂದೀಪ್ ಅಧ್ವರ್ಯುರವರ ವ್ಯಂಗ್ಯಚಿತ್ರ (ಚಿತ್ರ 19) ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. 

 

ಚಿತ್ರ 19: `ಒಬ್ಬಂಟಿ' - `ಟೈಮ್ಸ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ’ದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾದ ಸಂದೀಪ್ ಅಧ್ವರ್ಯುರವರ ವ್ಯಂಗ್ಯಚಿತ್ರ.
 

`ಮಂದಿರ ಕೆಡವಿ ಮಸೀದಿ ಕಟ್ಟಲಾಗಿದೆ. ಚರಿತ್ರೆಯಲ್ಲಾಗಿರುವ ತಪ್ಪನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸುತ್ತೇವೆ’ ಎಂದು ಹಿಂದೂ ಸಂಘಟನೆಗಳು ಮಸೀದಿ ಕೆಡವಿದವು. ಇದೇ ಮಾರ್ಚ್‍ನಲ್ಲಿ ಸರ್ವೋಚ್ಛ ನ್ಯಾಯಾಲಯ ವಿಷಯ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ಹೊರಗೇ ಇದಕ್ಕೆ ಸೂಕ್ತ ಪರಿಹಾರ ಕಂಡುಕೊಳ್ಳಬೇಕೆಂದು ಹೇಳಿರುವುದು ಇಂಗ್ಲಿಷಿನ `It has come a full circle’ ಎನ್ನುವ ಮಾತನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ, ಅಂದರೆ ಪ್ರಾರಂಭಕ್ಕೇ ಹಿಂದಿರುಗಿದಂತೆ. ಈಗ ಎಲ್ಲರ ಎದುರಿಗಿರುವ ಪ್ರಶ್ನೆ: ಹಿಂದೂ ಸಂಘಟನೆಗಳು ಮಾಡಿರುವ `ಚಾರಿತ್ರಿಕ ತಪ್ಪನ್ನು’ ಸರಿಪಡಿಸುವುದು ಹೇಗೆ?

(ವ್ಯಂಗ್ಯಚಿತ್ರಗಳ ಕೃಪೆ: ಸಫ್ದರ್ ಹಷ್ಮಿ ಮೆಮೊರಿಯಲ್ ಟ್ರಸ್ಟ್)